Loti'den İnciler
"Bir yazarı en iyi yazdığı satırlar tanıtır. Bundan hareketle Türkiye'de yaşadıklarını anlattığı "Aziyade" romanını ele alalım. Kitap daha ilk kelimesiyle şaşırtır okuyucusunu. Zira Aziyade adlı esas kız iddiaya göre Kafkas kökenlidir. Büyük bir ihtimalle azad edilmiş bir cariyedir. Bu sebeple 'Azade' olmalıydı.

Piyer Loti Türklere "dostum" diye hitap etmektedir. Eyvallah ama, bu sıcacık kelime ile ne demek istediğini kitabın satırları arasında bulunca şaşırıyoruz; "Dostlar köpeklere benzer. Dostlarla ilişkiler her zaman fenalıklarla son bulur ve dosta sahip olmamak en iyisidir." Adam bizlere dost derken köpek mi demek istemişti acaba? Dostlarla ilişkiler her zaman niye fenalıklarla son bulsun ki? Acaba bunun sebebi şimdi nakledeceğimiz olay mı?: "Bir sabah erken saatte ağaçların arasından çıkan birisi yolumu kesti. Bense silahsızdım. Adamın istediğini anlamakta gecikmedim. İsteklerinden dönmemek uğruna her şeyi yapabilirdi. Onunla gitmeyi kabul ettim." Adam hırsız olsa silahını çeker "eller yukarı, paralar dışarı" derdi. Loti onun para pul gibi dünyalık şeylerle ilgilenmediğini "bir şekilde" anlamış olmalı ki tıpış tıpış adamın gösterdiği istikamete doğru yürür. Ancak birkaç adım sonra herifi bir çukura iteler ve "sağ salim" kurtularak evine döner. Loti bu olayın kendi üzerinde kötü ve derin izler bıraktığını söyler. Bundan kurtulmak için de Piripaşa'da mukîm Rebeka isimli bir Yahudi kızının kollarına atıldığını da ilave eder.

Dönemin dergileri, mesela Resimli Şark (1931), Hafta (1934), Perşembe (1936) Loti'nin romanında görülen hayli komik tipler ve Türk kadınları hakkında tutarsız ifadelere dikkat çekerler. Yazar Celal Nuri İleri, "Loti Bey'in Tuhaflıkları" başlıklı yazısında şunları yazar; "Piyer Loti olaylara farklı bakan, üstelik dönemine göre farklı yaşayan biridir. Tanıdıkları ve üstüne üstlük İstanbul'da beraber olduğu kişiler birbirinden ilginçtir. Garson Koço'yu, Niğdeli Kör Yordan'ın aşçı dükkanında tanır. Aynı dükkanda çalışan yamak Avram, Eyüplü Kahveci İsmail ve diğerleri... Bu tiplerin hayatları hep karanlıktır."

Piyer Loti hakkındaki araştırmaların çoğu Fransız dergilerinden apanmıştır. Mesela Le Figaro dergisinde Loti'yi anlatan Roger Gain onun hakkında şunları söyler; "Yüksek topuklu ayakkabılar giyerdi. Merakı ve yabancı olan her şeyi kabullenmekte tam bir Fransız'dı. Ve her şeyden önce bestseller yazarıydı."

 Hafta Dergisinin Fransız dergilerinden naklettiği bir inceleme vardır ki yenilir yutulur gibi değildir; "Loti, yaratılış itibariyle bir kadın gibi hoppaydı. Gülerken tıpkı bir kadın gibi işvelenir, cilveler saçardı. Topuklu ayakkabılar içerisine uzun konçlu kadın çorapları giyerdi. Kimono ve ipekli kadın kombinezonu giyip salondan salona gezmek, en büyük zevklerinden biridir." Bunları yazan Jan Diver kalemini iyice sivriltir ve devam eder; "Aziyade kadınlaştırılmış bir erkekten başka bir şey değildir. Ortada Aziyade'ye ait bir mezar taşı vardır. Loti İstanbul'a her gelişinde ziyaret etmiş, yanına da bir servi diktirmiştir."

Gerçekte, mezarda yatan kişi kadın değil, Selanikli Azizzade Tahsin Efendi'dir. Loti bu ademoğlu ile Selanik'te tanışmış. İstanbul'da tekrar biraraya gelmişler. Loti Azizzade ismini Aziyade olarak telaffuz etmiş. Ancak burada ilginç bir detay var. Loti'nin böyle bir varlıkla beraber olduğuna dair bir tek şahit ve işaret yoktur. Eğer anlattığı Aziyade, gerçekte Selanikli Azizzade ise, o zaman posbıyıklı Pierre hakkında kötü düşünmek gerekir. Ya o veya Selanikli, ikisinden biri veya her ikisi de pastörize olmuş erkek olmalı... Zira Hayrullah Efendi'nin Yahudi oğlanlarını teklif etmesi ve Piyer'in de Hayrullah'ın oğluna sarkması bunu göstermiyor mu?...

Loti kendini Eyüplü insanlara Arif Efendi diye tanıtır. Onlarla uzun boylu geyik muhabbeti yaptığından bahseder. Hayrullah'tan kadın ister, Aziyade'ye derdini anlatır. Bu arada Eyüp camisini ve türbesini ziyaret ederek insanlarla konuşur. Daha doğrusu bütün bunları yaptığını iddia eder. Her şey onun melankolik kafasında kuluçka dönemini doldurmuş olmalı. Zira Loti, yanında tercümanı olmadan İstanbul'da iki sokak öteye gidemeyecek kadar Türkçe'ye uzaktır. Bildiği tek lisan Fransızca'dır."

Kopyala-yapıştır mantığından uzak durmaya çalışarak,  Ahmet Sarbay'ın Ağustos 2003 tarihli Tarih ve Düşünce dergisindeki bu yazısını özetleyip, yazarak ya da fotoğraflarıyla birlikte tarayıcıdan geçirerek paylaşmaya değer buldum.  Loti'nin kitabından alıntılanarak gözler önüne serilen cümlelerinden yola çıkarsak, kişiliği konusunda çok da sağlam bir karaktere sahip olmadığını kolayca görebiliriz. İstanbul'un en nadide tepelerinden birinin isminin Pierre Loti olarak kalıp kalmamasını tartışmadan önce, keşke Pierre Loti'yi malumatlı bir şekilde tanımış olsaydık...

Anahtar kelimeler: pierre + loti + eyüp + sultan + tarih + düşünce + aziyade + azizzade + hasan + tahsin